Hersteltalent

Dissociatie ingewikkeld? Nee hoor! (2016)

Dissociatie is een term die in de psychologie wordt gebruikt voor een hele waaier aan ervaringen. Simpel gezegd, is dissociatie een soort van ontkoppeling. Vaak gebeurt die ‘ontkoppeling’ op een bepaald gebied. Dissociatie gebeurt op een continuüm, dat betekent dat het van heel mild tot aan zeer ernstig kan gaan.

Schermafbeelding 2016-02-11 om 19.20.19

Milde dissociatie is veel voorkomend en zo gewoon dat de meesten van ons het weleens hebben ervaren. Het is niet iets om je zorgen over te maken en het betekent ook niet dat je een psychische aandoening of een probleem hebt. Een bekend voorbeeld is ‘snelweg hypnose’ – je rijdt een bekende route en je komt aan op je bestemming zonder dat je je echt kan herinneren hoe je daar bent gekomen. Je bent misschien een beetje vermoeid geweest, of hebt aan andere dingen gedacht en bent al denkend op de ‘automatische piloot’ naar huis gereden. Een ander veel voorkomend voorbeeld is als je een tekort aan slaap hebt. Als je ooit een nacht hebt doorgewerkt of een aantal nachten onvoldoende hebt geslapen – omdat je studeerde, ploegendienst had of net een nieuwe baby, heb je waarschijnlijk dissociatie ervaren. Misschien ging je wazig kijken of werd je beeld wat donkerder, merkte je dat je uit contact ging, gesprekken niet meer kon volgen, dat tijd leek te versnellen of te vertragen, en wellicht voelde je toen je naar je bed ging dat je lichaam op een vreemde manier verdoofd voelde, net alsof je je voeten niet meer op de vloer voelde. Slaaptekort is wat dat betreft een veel voorkomende manier waarop bij mensen dissociatie ontstaat.

Dissociatie kan ook ernstig zijn zonder dat er sprake is van een (ernstig) probleem. Dat kan bijvoorbeeld ontstaan wanneer iemand bij een auto-ongeluk gewond is geraakt, iemand kan dan een shock krijgen. Veel van de ervaringen die op zo’n moment ontstaan kunnen dissociatief zijn, je kunt je bijvoorbeeld doof voelen of niet bewust zijn van pijn, losgekoppeld zijn van je emoties of ongepaste emoties ervaren, zoals bijvoorbeeld de slappe lach krijgen terwijl je gewond bent. En misschien ervoer je dat je zweefde en van bovenaf toekeek. Je geheugen heeft mogelijk gaten, het ene moment zat je nog in de auto en het volgende lag je in de ambulance. Deze vorm van dissociatie kan zeer ernstig zijn, maar het is een normale reactie op ernstige stress (hele bijzondere omstandigheden) en gaat weer weg wanneer de stress weer weg is.

Omdat dissociatie heel ruim is gedefinieerd kan het tevens ervaringen omvatten die zeer positief zijn. Het is belangrijk om dissociatie niet alleen maar weg te zetten als iets slechts. Jezelf verliezen in een goed boek of een film, helemaal losgekoppeld van je omgeving – of in gedachten zijn – of jezelf verliezen in dagdromen kan erg positief zijn. Veel creatieve mensen en sportmensen beschrijven dat ze geen honger of pijn voelden, hun gevoel van tijd veranderde en hun bewustzijn van andere zaken verminderde, wanneer ze volledig gericht waren op hun activiteiten. Dit wordt soms ook wel ‘flow’ genoemd en in plaats van negatief kan het juist zeer beschermend werken werken voor iemands geestelijke gezondheid. Mensen met stressvolle beroepen gebruiken dissociatie zelfs in hun voordeel, paramedici zetten op die manier bijvoorbeeld heftige emoties opzij om gewonde mensen te kunnen helpen. Mensen die niet instaat zijn om te dissocieren kunnen ernstig beperkt zijn doordat ze overweldigd raken door sensaties en gevoelens die het moeilijk maken om zich te concentreren.

Dissociatie wordt een probleem wanneer het ernstig, aanhoudend, verontrustend is of tot ernstige beperkingen leidt. Het is een veelvoorkomend onderdeel van veel psychische kwetsbaarheden zoals depressie, posttraumatische stress stoornis en borderline persoonlijkheidsstoornis. Er is ook een hele categorie van dissociatieve stoornissen, waar een vorm van dissociatie de belangrijkste ervaring is waarmee iemand worstelt. Dissociatie kan worden veroorzaakt door trauma, emotioneel- of lichamelijk letsel, door diverse drugs en medicijnen of door ervan af te kicken en een aantal ziekten en aandoeningen zoals MS, ziekte van Lyme, epilepsie en slaapstoornissen.

Het kan moeilijk zijn om dissociatie te begrijpen omdat het mensen op zoveel verschillende manieren kan beinvloeden. Soms helpt het dan om te denken aan de verschillende gebieden waarop dissociatie zich kan manifesteren. Het gebied waarin de dissociatie zich manifesteert bepaalt wat voor symptomen iemand ervaart. Hieronder volgen wat voorbeelden van gebieden die beinvloed kunnen worden door dissociatie.

Schermafbeelding 2016-02-11 om 19.25.56

Ons gevoel van tijd kan verstoord raken en hierdoor kan tijd kan veel langer lijken of juist veel korter (krimpen). We ervaren dit tot op zekere hoogte allemaal weleens wanneer we heel erg gefocused zijn of afgeleid, bij sommige mensen kan dit echter tamelijk extreem zijn en het functioneren bijna onmogelijk maken. Als je hele dag voelt alsof het in een uur voorbij gaat dan kan het lastig zijn om iets te plannen of te bereiken. Zintuigelijke dissociatie koppelt mensen los van hun lichaam. We weten allemaal van de 5 zintuigen (aanraking, geur, smaak, zicht en geluid) waarover we leren op school, maar feitelijk hebben we veel meer zintuigen die ons helpen om een idee te hebben, wat boven is, waar ons lichaam is, hoe warm of koud het is, of we honger hebben, pijn of stikken. Een ontkoppelingen in het bewustzijn met betrekking tot deze zintuigen kan zeer beangstigend en overrompelend zijn, je kunt dan bijvoorbeeld denken aan niet instaat zijn om goed te zien, maar het kan ook zo subtiel zijn dat we het geeneens opmerken, je kunt dan denken aan mensen die ernstige eetproblemen ontwikkelen omdat ze bijvoorbeeld niet opmerken dat ze honger hebben. Het kan ook gevaarlijk zijn omdat je bewustzijn van wat heet is – of niet – ontkoppeld is en op die manier ligt het voor de hand dat je een grotere kans loopt om je te verbranden wanneer je aan het koken bent. Dissociatie van je zintuigen en dan met name van je bewustzijn over je eigen lichaam kan voor jezelf (maar ook voor anderen) voelen en overkomen alsof je een psychose hebt of aan de drugs bent. Mensen kunnen het echt moeilijk hebben om deze ongebruikelijke ervaringen onder woorden te brengen.

Iemand die ernstige dissociatie heeft op het gebied van zijn of haar geheugen worstelt met verwarring of geheugenverlies (die iemand kan beschrijven als ‘verloren tijd’, ‘stroomuitval’ of ‘uitchecken’). Het kan ook ernstiger geheugenverlies veroorzaken.

Ontkoppeling op het gebied van emoties kunnen mensen ‘gek’ of ‘gestoord’ over laten komen. Soms reageert iemand niet wanneer je het juist wel van hem/haar verwacht en op een ander moment reageert iemand op een manier die niet gepast is, je kunt dan denken aan giechelen bij triest nieuws. Emoties lijken plotseling en onverwacht aan- en uitgezet te kunnen worden, bijvoorbeeld een verpleegster op de spoedeisende hulp die haar verdriet om een wond van een kind heeft genegeerd (of losgekoppeld van) zodat zij optimaal zorg kon blijven verlenen, kan ‘ s nachts wanneer zij probeert in slaap te komen geconfronteerd worden met plotselinge uitbarstingen van verdriet, angst, en horror. Ontkoppelde gevoelens kunnen terugkomen in de vorm van flashbacks.

Losgekoppeld zijn van je omgeving houdt nauw verband met je eigen zintuigen. Met onze zintuigen nemen we nu eenmaal onze omgeving waar. In dit geval praten we meer over het emotionele effect van de ontkoppeling die plaatsvindt. De klinische term hiervoor is ‘derealisatie’. Dit beschrijft een ontkoppeling van de wereld die op vele manieren kan worden ervaren. Mensen beschrijven dit gevoel vaak alsof ze van ‘achter een (beslagen) ruit’ naar de wereld kijken, dat bekende mensen en plaatsen ‘vreemd’ over komen, dat de wereld zelf als in een droom overkomt of surrealistisch is. Alle dingen die normaal een gevoel van emotionele verbinding opleveren – zoals een knuffel van een lieve vriend – voelen afstandelijk en vreemd. Mensen kunnen moeite hebben om zichzelf te herinneren aan het feit dat hun acties gevolgen hebben door het gebrek aan realiteit en verbinding wat ze met de wereld ervaren en kunnen daardoor onverschillig lijken met betrekking tot hun eigen veiligheid.

Ontkoppeling op het gebied van identiteit kan verschillende dingen betekenen, voor sommige kan het betekenen dat ze het gevoel hebben opgedeeld te zijn – of juist in delen versplinterd te zijn, ook wel ‘meervoudigheid’ genoemd. Terwijl het voor anderen meer gaat over een ontkoppeling van je gevoel over het feit of je echt bestaat en over wie je bent. De klinische term voor op deze manier ontkoppeld zijn van jezelf wordt depersonalisatie genoemd. Er is een grote overeenkomst tussen je ontkoppeld voelen van de wereld om je heen en van jezelf en soms kunnen mensen dan ook erg verward raken over wat nou precies niet echt voelt, zij of de wereld? Ontkoppeld zijn van jezelf kan betekenen dat je niet het gevoel hebt dat je echt bestaat, mensen kunnen naar zichzelf ‘kijken’ terwijl ze iets doen van buiten hun lichaam en niet het gevoel hebben dat zij de persoon zijn die op dat moment handelt. Dit perspectief van de ‘derde persoon’ kan overkomen als naar een film kijken door de lens van een filmcamera die achter of boven je eigen lichaam geplaatst is, in plaats van het te zien met je eigen ogen. Mensen kunnen zich extreem losgekoppeld voelen van hun lichaam en leven – en het gevoel hebben dat dingen met iemand anders gebeuren of dat er iemand anders in hun lichaam woont. Deze ervaringen kunnen heel veel overeenkomst hebben met de ervaring van mensen die meervoudig zijn, waardoor het een hele uitdaging is om uit te vinden wat er precies aan de hand is. Omdat er veel meer over meervoudigheid is geschreven dan over dissociatie, is het gebruikelijk dat depersonalisatie wordt verward met meervoudigheid of dat zelfs ten onrechte de diagnose meervoudigheid wordt gesteld. Mensen kunnen dit heel erg verwarrend vinden en als ontkenning van hun lijden ervaren, de realiteit is echter dat elke vorm van ontkoppeling extreem heftig kan worden en elke vorm van verandering- of afsluiting van de identiteit zeer verontrustend kan worden en tot eenzaamheid kan leiden. Er moet zeker nooit sprake zijn van een hiërarchie waarin de ervaringen van sommige mensen belangrijker of interessanter zijn dan die van anderen.

Schermafbeelding 2016-02-11 om 19.33.50

Sommige mensen worstelen op een specifiek gebied met hun dissociatie, zoals geheugen. Anderen ervaren dissociatie in meer of bijna alle gebieden. Dat houdt in dat iemands grafiek wanneer hij of zij  worstelt met problemen er op deze manier uit zou kunnen zien:

Schermafbeelding 2016-02-11 om 19.31.47

Soms zijn mensen zich zo intens bewust van hun dissociatie dat ze kunnen reageren met hevige stress, paniekaanvallen, suïcidale gedachten, zichzelf beschadigen of zelfmedicatie toepassen. Anderen zijn emotioneel ontkoppeld en lijken slaapwandelend door het leven te gaan, tamelijk onbewust van hoezeer zij ontkoppeld zijn.

Het is niet ongewoon voor iemand om zich extreem bewust te zijn van één vorm van dissociatie die men ervaart, maar volledig onbewust van een andere vorm die men ervaart – denk bijvoorbeeld aan het ervaren van paniek wanneer iemand momenten van ernstige zintuiglijke dissociatie ervaart, maar zich tegelijkertijd totaal onbewust kan zijn hoe vaak men er even niet bij is en aan geheugenverlies lijdt. Duidelijk wordt dat ernstige dissociatie een veelvoorkomende activiteit, zoals autorijden, heel gevaarlijk kan maken.

Dissociatie kan worden verminderd en hanteerbaar worden zodra je de aanpak vindt die voor je werkt! Sommige mensen leren in de loop van hun herstelproces zich van hun dissociatie te ontdoen, anderen ervaren dat het tot een acceptabel niveau reduceert – en weer anderen leren, ondanks de uitdagingen die ze in hun leven ervaren door de dissociatie, er goed mee omgaan. Sommige mensen ervaren dat de mate waarin zij dissociatie ervaren vermindert wanneer hun zelfzorg verbetert en hun stress binnen de perken blijft. Sommige mensen vinden dat een hoge mate van dissociatie hen beschermt tegen overweldigende traumatische reacties of een aankomende psychose. Dissociatie kan uiterst nuttig zijn en iemand beschermen. Het kan ook zeer destructief zijn, gevaarlijk voor onze relaties, ons gevoel van verbinding met ons leven en onze fysieke veiligheid.

Er zijn vele hulpmiddelen die mensen gebruiken om met dissociatie om te gaan of het te verminderen, zoals geheugensteuntjes, zintuiglijke ondersteuning en technieken om te gronden. Daarover in een van mijn volgende blogs meer…

  • Stichting Hersteltalent
  • Privacy